Er wordt veel gesproken over nieuw leiderschap — over inclusiviteit, empathie en het belang van balans tussen hoofd en hart. Maar wat zich op de achtergrond voltrekt, is iets diepers.
Een verschuiving in bewustzijn. Van leiderschap dat stuurt en beheerst, naar leiderschap dat luistert, voelt en meebeweegt met wat zich aandient.
Ik noem het Evolutief Bewust Leiderschap: leiderschap dat voortkomt uit de integratie van onze innerlijke polariteiten – tussen kracht en zachtheid, richting en ontvankelijkheid, ratio en intuïtie.
De verschuiving van beheersen naar belichamen
Lang hebben we leiderschap gedefinieerd vanuit daadkracht, visie en rationaliteit. Begrippen die, hoe waardevol ook, eenzijdig zijn geworden in een wereld die steeds complexer en onvoorspelbaarder wordt.
Zoals Janka Stoker en Harry Garretsen (Rijksuniversiteit Groningen) in hun onderzoek laten zien, blijven onze beelden van leiderschap diep geworteld in het masculiene paradigma.
Leiders worden nog vaak beoordeeld op eigenschappen als autonomie, helderheid en resultaatgerichtheid, terwijl empathie, sensitiviteit en relationeel vermogen zelden als volwaardige kracht worden erkend (Stoker & Garretsen, 2023).
Evolutief Bewust Leiderschap vraagt om een verschuiving voorbij deze tegenstellingen — naar een bewustzijn dat beide kwaliteiten kan dragen. Niet of-of, maar én-én. Het is leiderschap dat niet primair wil beheersen, maar belichamen: aanwezig zijn met wat er is, in plaats van alles te willen bepalen.
De kern: Sensitieve Complexe Adaptieve Intelligentie (SCAI)
Vanuit het perspectief van Sensitieve Complexe Adaptieve Intelligentie (SCAI) is deze verschuiving niet zomaar een trend, maar een noodzakelijke fase in onze evolutionaire groei. SCAI beschrijft het vermogen om sensitief af te stemmen op de complexiteit van levende systemen – mensen, teams, organisaties – en daarin te bewegen vanuit resonantie in plaats van controle.
In die zin is Evolutief Bewust Leiderschap de belichaamde vorm van SCAI: een vorm van intelligentie waarin ratio, gevoel, intuïtie en relationaliteit samenvloeien tot een levend geheel. Het vraagt niet om méér kennis, maar om meer bewustzijn.
Niet sneller denken, maar dieper voelen.
Niet weten hoe, maar weten wanneer.
Meer lezen over SCAI? Ga naar Sensitieve Complexe Adaptieve Intelligentie
Spiral Dynamics als evolutionair kompas
De inzichten uit Spiral Dynamics (Beck & Cowan, 1996) helpen om deze beweging te duiden.
Veel leiders en organisaties functioneren nog vooral vanuit de blauwe en oranje waardesystemen — gericht op orde, controle, efficiëntie en resultaat. Die energie heeft ons ver gebracht, maar bereikt nu haar grens.
De volgende stap in onze collectieve ontwikkeling vraagt om toegang tot groen (verbinding, gelijkwaardigheid) en geel (integratie, systeemdenken). Evolutief Bewust Leiderschap is precies dat: het vermogen om deze verschillende lagen van bewustzijn te herkennen, integreren en overstijgen.
Het is leiderschap dat de dans kent tussen actie en overgave, richting en ontvankelijkheid, individu en gemeenschap. Het zoekt niet naar balans als compromis, maar naar heelheid als grondtoon.
Meer lezen over Spiral Dynamics? Ga naar Spiral Dynamics - Introductie
Hoe versnellen we deze transitie?
De versnelling van deze evolutie vraagt niet om nieuwe modellen, maar om een ander bewustzijnsveld.
Dat veld ontstaat waar leiders bereid zijn hun eigen binnenwereld te onderzoeken:
- Zelfreflectie op polariteiten
Waar identificeer ik mij nog te sterk met controle, richting of zekerheid — en waar ben ik juist te voorzichtig om te leiden of te handelen? - Systemische dialoog
Creëer ruimte in organisaties waarin spanning, verschil en onzekerheid niet worden weggewerkt, maar worden gezien als brandstof voor groei. - Onderzoek en taalvernieuwing
Onderzoekers als Stoker en Garretsen leggen een cruciale basis. Hun werk kan verder groeien door de taal van bewustzijn en complexiteit toe te voegen aan het leiderschapsdebat. - Belichaming in de praktijk
Evolutief Bewust Leiderschap leeft niet in theorie, maar in aanwezigheid. In het vermogen om stil te vallen, te luisteren, te wachten — en dan te handelen vanuit resonantie.
Een politiek moment: bewust leiderschap in de formatie
Met de Tweede Kamerverkiezingen voor de deur en de vorming van een nieuw kabinet in het vooruitzicht, is de vraag naar bewust leiderschap urgenter dan ooit.
De politieke arena is fragmentarisch, gepolariseerd en vaak reactief. De roep om daadkracht klinkt luid, maar achter die roep schuilt een dieper verlangen: naar vertrouwen, verbinding en volwassenheid.
Evolutief Bewust Leiderschap kan in deze fase het verschil maken.
Het nodigt formateurs en partijleiders uit om niet alleen te onderhandelen over standpunten, maar te luisteren naar waarden. Niet te streven naar de minste gemeenschappelijke deler, maar te zoeken naar een hogere gemeenschappelijke intentie.
Vanuit SCAI-perspectief vraagt dit om sensitieve aanwezigheid: het vermogen om de onderstroom te lezen, spanningen niet te vermijden maar te dragen, en te bewegen met wat zich wil ontvouwen.
Zo ontstaat een proces dat niet traag is door onzekerheid, maar degelijk door bewustzijn.
Spiral Dynamics leert ons dat de stap van blauw en oranje naar groen en geel niet vanzelf gaat; ze vraagt om leiders die verschillende perspectieven kunnen integreren in één veld van bewustzijn.
Een kabinet dat zo wordt gevormd, zou niet alleen programmatisch sterk zijn, maar ook relationeel en systemisch volwassen. Niet meer geleid door angst of macht, maar door bewuste cocreatie.
Naar een volwassen bewustzijn in leiderschap
Misschien is de vraag niet waarom er zo weinig over androgynie of nieuw leiderschap wordt geschreven,
maar of we die taal inmiddels ontgroeid zijn. We bewegen naar een vorm van leiderschap die niet meer in tegenstelling denkt, maar in bewustzijn, resonantie en heelheid. Een leiderschap dat evolueert in bewustzijn, precies zoals de systemen waarin het opereert.
De toekomst van leiderschap is niet mannelijk of vrouwelijk, niet hard of zacht, maar bewust.
Evolutief bewust.
Dit blog is tot stand gekomen in samenwerking tussen de schrijver en AI. De eindredactie en inhoudelijke verantwoordelijkheid liggen bij de schrijver.