Er zijn stiltes die we niet zomaar verbreken. Stiltes die zich hebben gevormd lang voordat we leiders werden – in gezinnen, in generaties, in systemen die ooit veiligheid zochten. Ze klinken door in onze woorden, in onze manier van luisteren, in hoe dichtbij we anderen durven laten komen.
Veel leiders dragen zo’n stilte met zich mee. Niet uit onwil, maar uit overleving.
We noemen het vaak professionaliteit, kalmte, afstand of kracht. Maar soms is het iets anders: een muur van zorgvuldige neutraliteit die ooit bescherming bood tegen wat te pijnlijk was om te voelen.
De stille erfenis van overleving
Emotionele onbereikbaarheid is zelden een bewuste keuze. Het is een echo van ervaringen die niet verwerkt konden worden, van emoties die ooit te groot waren.
De Britse psychiater John Bowlby (1988) toonde hoe onze vroege hechtingservaringen de blauwdruk vormen voor ons vermogen tot nabijheid. Wanneer nabijheid ooit onveilig was – door angst, onvoorspelbaarheid of emotionele afwezigheid – leert een kind zijn hart te beschermen.
Die bescherming verdwijnt niet vanzelf wanneer we volwassen worden. Ze verhuist mee, subtiel verpakt in competentie, in controle, in de neiging om alles te begrijpen en te rationaliseren, maar weinig te voelen.
De leider die vandaag moeilijk te raken is, was ooit het kind dat leerde dat geraakt worden te veel kostte.
De Amerikaanse psycholoog Mariel Buqué beschrijft in Break the Cycle (2024) hoe trauma’s en overlevingsstrategieën zich niet alleen psychologisch, maar ook biologisch en energetisch door generaties heen verplaatsen. In ons zenuwstelsel leven de echo’s van wat niet werd verwerkt door wie vóór ons kwam. Wat niet werd geheeld, zoekt alsnog een uitweg – vaak in de vorm van herhaling.
Zo herhalen we niet alleen gedrag, maar ook de afstand die ooit nodig was om te overleven.
De onzichtbare overdracht van generaties
De Hongaarse familietherapeut Ivan Boszormenyi-Nagy (1973) sprak over invisible loyalties: de onzichtbare loyaliteiten die ons verbinden met het lot van onze families.
We dragen meer dan onze eigen geschiedenis.
Wie opgroeide in een gezin waarin emoties werden weggelachen, genegeerd of veroordeeld, zal in zijn leiderschap vaak hetzelfde doen – niet omdat hij dat wil, maar omdat zijn zenuwstelsel dat als veilig herkent.
Noemi Orvos-Tóth schrijft in Je bent niet je familie (2025) dat we vaak gevangen zitten tussen twee krachten: de wens om trouw te blijven aan waar we vandaan komen, en het verlangen om vrij te zijn. In leiderschap is die spanning goed zichtbaar: we herhalen patronen van onze families in onze teams, vergaderingen en organisaties.
Wat ooit thuishoorde in een huiskamer, herhaalt zich nu in bestuurskamers.
Organisaties zijn in die zin familiesystemen in een andere vorm. Ze dragen collectieve sporen van vroegere tekorten: angst, prestatiedrang, controle, afstand. Wat een individu niet kon voelen, wordt cultuur. En wat een cultuur niet durft te voelen, wordt beleid.
De drie bewegingen in het leiderschapssysteem
Emotionele onbereikbaarheid beïnvloedt drie krachten die voortdurend met elkaar verweven zijn: de leider, de volgers en de context.
De leider
De emotioneel onbereikbare leider lijkt vaak rustig, rationeel, berekenend, betrouwbaar. Er wordt niet geschreeuwd, niet gehuild, niet geaarzeld. Besluiten zijn helder, emoties gedoseerd. Maar onder die beheersing ligt vaak een diepe eenzaamheid – het gemis aan echte interpersoonlijke resonantie.
Allan Schore (2019) benadrukt dat affectieve afstemming – het vermogen om innerlijk afgestemd te blijven op de gevoelens van anderen – de kern vormt van veilige (werk)relaties. Zonder die afstemming wordt leiderschap een technisch proces in plaats van een levend contact.
De volger
Volgers spiegelen wat ze ervaren.
In de nabijheid van een leider die emotioneel gesloten is, trekken ze zich vaak terug of gaan juist harder werken om de afstand te overbruggen. Ze worden loyaal tot zelfverlies, of kritisch uit frustratie.
Beide reacties horen bij hetzelfde veld van onbereikbaarheid: de pijn van niet werkelijk gezien worden.
De context
In zo’n systeem verdwijnt de levendigheid.
Creativiteit en authenticiteit maken plaats voor voorzichtigheid.
Er wordt gesproken, maar niet geraakt. Besloten, maar niet gevoeld.
Edgar Schein (2016) stelde dat organisatieculturen ontstaan uit wat leiders emotioneel toestaan. Wat niet gevoeld mag worden, verdwijnt uit de taal en daarmee uit de betekenis.
Een organisatie zonder emotionele taal is als een lichaam zonder adem. Functioneel, maar niet levend.
De subtiele kostprijs
De prijs van emotionele onbereikbaarheid is vaak onzichtbaar.
Er is geen schandaal, geen crisis. Alles lijkt op orde.
Toch ontstaat een stille erosie van betrokkenheid. Mensen voelen zich niet helemaal aanwezig, besluiten missen ziel. De leider zelf merkt het aan een sluimerende vermoeidheid, een gevoel van leegte, of het besef dat succes niet vervult.
Zoals Bessel van der Kolk (2015) beschreef: het lichaam bewaart wat het hoofd verdringt.
Gespannen schouders, onrustige nachten, oppervlakkige ademhaling – het zijn de stille signalen van een systeem dat te lang zijn hart heeft vastgehouden.
Ons lichaam weet wat ons denken niet durft te erkennen: dat nabijheid, ook in leiderschap, een vorm van heling is.
Van overleving naar resonantie
Heling begint niet met een methode, maar met bewustwording.
Met het zien van de muur, niet als fout, maar als een liefdevolle bescherming die ooit noodzakelijk was.
Mariel Buqué noemt dit intergenerational reparenting: het proces waarin we leren om onszelf te geven wat we ooit hebben gemist, zodat we de cirkel van onbewuste herhaling kunnen doorbreken.
Voor leiders betekent dat: leren stilstaan bij je eigen stilte. Luisteren naar wat je lichaam zegt wanneer het stil wordt in de kamer.
Noemi Orvos-Tóth schrijft dat bevrijding begint wanneer we de moed hebben om te voelen wat niet van ons is – en het met respect terug te geven.
Leiderschap wordt helend wanneer we de erfenis van onze families en organisaties niet langer onbewust doorgeven, maar bewust dragen. Niet als last, maar als bron van inzicht.
Sensitieve Complexe Adaptieve Intelligentie (SCAI)
In de benadering van Sensitieve Complexe Adaptieve Intelligentie (SCAI) ligt de sleutel in het vermogen om tegelijk sensitief en complex aanwezig te zijn.
Sensitief – omdat we durven voelen, luisteren en resoneren met wat zich aandient.
Complex – omdat we begrijpen dat alles met alles samenhangt: onze geschiedenis, onze biologie, onze cultuur, onze leiderschapsstijl.
Wanneer een leider deze gelaagde bewustheid ontwikkelt, wordt hij een drager van transformatie. Niet door meer te doen, maar door dieper aanwezig te zijn. Door ruimte te maken voor wat voelbaar is maar zelden gezegd wordt.
In die ruimte komt iets nieuws in beweging – iets dat niet alleen de leider raakt, maar het hele systeem verzacht. De muur wordt poreus. Er komt licht doorheen.
Een uitnodiging
Misschien begint werkelijk leiderschap niet bij strategie of visie, maar bij het vermogen om bewust aanwezig te blijven, ook als het ongemakkelijk wordt. Om de stilte niet langer te vullen met woorden, maar te luisteren naar wat ze te zeggen heeft.
We kunnen onszelf afvragen:
- Waar in mijn leiderschap ben ik emotioneel afwezig – en wie of wat wacht daar nog op erkenning?
- Wie de moed vindt om bij dat antwoord stil te staan, ontdekt dat voelen geen bedreiging is, maar een poort. Een poort naar een nieuwe vorm van leiderschap: bewuster, menselijker, meer helend.
Referenties
- Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. M. (1973). Invisible loyalties: Reciprocity in intergenerational family therapy. Harper & Row.
- Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
- Buqué, M. (2024). Break the cycle: A guide to healing intergenerational trauma. Penguin Life.
- Orvos-Tóth, N. (2025). Je bent niet je familie. Meulenhoff.
- Schein, E. H. (2016). Organizational culture and leadership (5th ed.). The Jossey-Bass Business & Management Series. Wiley.
- Schore, A. N. (2019). The development of the unconscious mind. W. W. Norton & Company.
- Rochat. D.J. (2014). Zicht en grip krijgen op je binnenwereld. REC Uitgevers.
- Van der Kolk, B. (2015). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Pinquin Books Ltd.
Dit blog is tot stand gekomen in samenwerking tussen de schrijver en AI. De eindredactie en inhoudelijke verantwoordelijkheid liggen bij de schrijver.