Er hangt iets zwaars in de lucht. Niet luid, niet altijd zichtbaar, maar wel voelbaar. In Nederland, in Europa, in de Verenigde Staten, en ver daarbuiten. Alsof samenlevingen hun adem inhouden. Alsof iets ouds terugkeert dat we dachten te hebben doorleefd — maar dat nooit werkelijk is geïntegreerd.
Wat we zien, is geen toeval en geen incident. Het is een patroon.
In Het tijdperk van de sterke man beschrijft Gideon Rachman hoe autoritaire leiders wereldwijd opkomen in tijden van onzekerheid. Niet als vernieuwers, maar als belichamingen van angst. Ze presenteren zich als redders, als vaders, als beschermers van “het volk”. Ze spreken eenvoudige taal in een complexe wereld. En juist daarin schuilt hun aantrekkingskracht.
Vanuit de waardelogica van Spiral Dynamics is deze beweging herkenbaar. Wanneer levenscondities onoverzichtelijk worden — economische druk, migratie, klimaat, oorlog, identiteitsvragen — ontstaat spanning in het collectieve bewustzijn. Als latere waardesystemen (groen, geel) nog onvoldoende verankerd zijn, grijpt een samenleving vaak terug naar eerdere lagen in de spiraal.
Wat we momenteel zien, is niet enkel een terugval naar ongezonde expressies van Paars, Rood, Blauw en Oranje. Het is een samenvallen van meerdere waardelogica’s uit de eerste bandbreedte, die elkaar in tijden van onzekerheid versterken.
Paars vormt daarbij vaak de onderstroom.
Het verlangen naar geborgenheid, herkenning en saamhorigheid wordt opnieuw geactiveerd. Tradities, rituelen, nationale symbolen en verhalen over “wie wij zijn” krijgen een bijna sacraal karakter. In deze beweging ontstaat een sterke wij-identiteit, die veiligheid belooft, maar tegelijk kwetsbaar is voor uitsluiting. Wie niet tot de stam behoort, wordt al snel als bedreiging ervaren.
Daarop sluit Rood aan, met zijn rauwe energie van macht en bescherming.
Rood belooft daadkracht in een wereld die onveilig voelt. Het spreekt in termen van vriend en vijand, van winnen en verliezen, van dominantie en vernedering. In ongezonde vorm zien we impulsiviteit, intimidatie en het verheerlijken van persoonlijke macht — vaak verpakt als moed of leiderschap.
Blauw biedt vervolgens de schijn van orde en morele helderheid.
Regels, gehoorzaamheid en absolute waarheden worden ingezet om complexiteit te reduceren. De wereld wordt zwart-wit: goed of fout, loyaal of verrader. Instituties en rechtsstatelijke principes blijven bestaan, maar worden selectief toegepast — als instrument van gelijk krijgen, niet van rechtvaardigheid.
En ook Oranje speelt een wezenlijke rol.
De taal van succes, winnen en meritocratie legitimeert macht en ongelijkheid. Wie boven komt, heeft het verdiend; wie achterblijft, heeft gefaald. In deze logica worden leiders bewonderd om hun ‘succes’, hun rijkdom of hun bravoure, ongeacht de schade die zij aanrichten aan mens, systeem of samenleving.
Deze combinatie vormt de voedingsbodem voor wat in dit leiderschapskader wordt geduid als ongezond autocratisch en transactioneel leiderschap.
In Autocratie BV laat Anne Applebaum zien hoe moderne autocratieën niet langer alleen draaien op ideologie, maar op netwerken van loyaliteit, geld en wederzijdse bescherming. Bestuurders worden vervangen door loyalisten. Instituties worden uitgehold, niet afgeschaft. De rechtsstaat blijft bestaan — maar hol. Democratie wordt een decor.
Dit is precies wat er gebeurt wanneer transactioneel leiderschap ontspoort: afspraken worden instrumenteel, regels buigzaam voor de machtigen, en instituties dienen niet langer het geheel maar de leider. Wat ooit bedoeld was om stabiliteit te bieden, wordt een middel tot controle.
Timothy Snyder waarschuwt hier al jaren voor. In boeken als On Tyranny en The Road to Unfreedom beschrijft hij hoe democratie niet instort door één grote klap, maar door normalisering. Door gewenning. Door het langzaam verschuiven van wat “nog kan”.
Dat is wat Arlette Smeulders in Angstaanjagend normaal zo scherp benoemt: het gevaar zit niet alleen in extremen, maar in hun alledaagsheid. In hoe taal verhardt, instituties verdacht worden gemaakt, en medemenselijkheid wordt weggezet als naïef.
Citaten: "Leiders kunnen alleen destructief worden als ze volgelingen hebben, en daarvoor moet de tijd rijp zijn". "De tijd voor een radicale en destructieve leider is vaak rijp als er sprake is van moeilijke levensomstandigheden, grote maatschappelijke onzekerheid of sociale ongelijkheid."
Deze leiders creëren samen met hun volgelingen drie mechanismen:
1. Een gemeenschappelijke vijand.
2. Ongezonde afhankelijkheid en loyaliteit (belonen en bestraffen).
3. Angst en polarisatie.
Vanuit mijn leiderschapsdenken is het derde mechanisme cruciaal: Sterke mannen beloven veiligheid, maar voeden angst. Ze zeggen er te zijn voor het volk, maar versterken zichzelf. Ze presenteren zich als dienaren, maar gedragen zich als imperialistische keizers.
De metafoor van Trump als Keizer is hier geen overdrijving, maar een symbolische duiding. De keizer staat boven de wet, belichaamt de natie, en duldt geen tegenspraak. Kritiek wordt verraad. Tegenspraak vijandschap. Bestuur wordt theater.
In analogie met de waardelogica van Spiral Dynamics:
- Autocratisch leiderschap wordt opnieuw gelegitimeerd.
- Transactioneel leiderschap verwordt tot ruilhandel met loyaliteit.
- Transformationeel leiderschap wordt bespot als zwak.
- Generatief en Evolutief Bewust Leiderschap worden weggezet als elitair of wereldvreemd.
Maar wat hier werkelijk gebeurt, is geen kracht — het is onvermogen om complexiteit te dragen. De sterke man is geen antwoord op complexiteit, maar een vlucht ervoor.
De huidige regressie is geen eindpunt. Zij is een signaal — een collectief liminaal moment, waarin oude reflexen botsen met nieuwe levensomstandigheden. De vraag is niet of deze sterke mannen falen — de geschiedenis laat zien dat zij dat uiteindelijk doen — maar of er daarna een bewustzijn beschikbaar is dat spanning kan dragen, verschil kan uithouden en complexiteit niet ontkent.
Wat hier ontbreekt, is een perspectief dat deze lagen kan zien zonder erin verstrikt te raken. Dat is precies wat Geel doet — en wat in deze tijd zo zeldzaam lijkt: het vermogen om angst te dragen zonder haar te exploiteren, om verschil te zien zonder te polariseren, en om leiderschap niet te baseren op beheersing, maar op bewustzijn.
En precies daar raakt dit aan de kern van wat ik noem De Zachte Revolutie van Leiderschap. Want waar sterke mannen terugvallen op dominantie, controle en simplificatie, vraagt deze tijd om iets radicaal anders: leiderschap dat spanning kan verdragen zonder te verharden, dat onzekerheid, onveiligheid en onvoorspelbaarheid kan dragen zonder die te ontkennen.
Zonder Evolutief Bewust Leiderschap blijft de slinger heen en weer bewegen tussen macht en chaos.
Met Evolutief Bewust Leiderschap ontstaat de mogelijkheid tot integratie: het eren van veiligheid zonder autoritarisme, orde zonder verstarring, kracht zonder overheersing, succes zonder uitbuiting en leiderschap zonder territoriumdrift en zelfverheerlijking.
Misschien is dat wel de stille hoop onder deze turbulente tijd: dat we collectief leren zien wat er gebeurt, niet om te veroordelen, maar om te begrijpen welk bewustzijn hier spreekt en welk bewustzijn nu nodig is.
Niet de harde revolutie van de sterke man, maar de zachte, moedige revolutie van leiders die durven blijven staan zonder zichzelf tot keizer te kronen.
Voor meer informatie klik op deze linkjes